Turbe Ajvaz dede u Pruscu prema predaji podigao je Hasan Kafija Pruščak

Turbe Ajvaz-dede u Pruscu predstavlja jedno od najvažnijih mjesta duhovne i kulturne baštine vezanih za tradiciju Ajvatovice. Pretpostavlja se da je izgrađeno krajem 16. ili početkom 17. stoljeća, a nalazi se na Privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Prema predanju i historijskim navodima, turbe je podignuto nad mezarom Ajvaz-dede, a njegovo podizanje se u pojedinim izvorima dovodi u vezu s Hasan Kafijom Pruščakom.

Turbe se nalazi u Pruscu, u neposrednoj blizini Handanagine džamije, čineći zajedno s njom jednu od najprepoznatljivijih cjelina duhovne topografije ovog mjesta. Ovaj prostor stoljećima je povezan s vjerskim životom i tradicijom Ajvatovice, a posjećuju ga vjernici i posjetioci tokom cijele godine, posebno u vrijeme održavanja Dana Ajvatovice.

U obnovljenom zatvorenom turbetu s krovom nalazi se drveni sanduk prekriven zelenom čohom i jedan uzglavni nišan bez natpisa, za koji se vjeruje da označava mjesto ukopa Ajvaz-dede. Njegovo ime veže se uz jednu od najpoznatijih legendi u bosanskoj tradiciji – priču o stijeni koja se raspukla nakon dugotrajne dove i omogućila da voda potekne prema Pruscu, čime je nastalo dovište Ajvatovica.

Analiza arhitekture turbeta i oblika nišana upućuje na to da bi objekat mogao potjecati iz kasnijeg perioda, vjerovatno iz 18. stoljeća, što znači da su legende o Ajvaz-dedi nastajale i oblikovale se kroz narodno pamćenje tokom vremena. Slična zapažanja donose i istraživači koji su se bavili historijom Prusca i ličnošću Hasana Kafije Pruščaka, ističući da su neke predaje o Ajvaz-dedi nastale kasnije i postupno se razvijale.

Bez obzira na različita tumačenja, turbe Ajvaz-dede ostaje snažan simbol duhovnog identiteta ovog prostora. U njegovoj unutrašnjosti nalazi se sandučić za dobrovoljne novčane priloge, što svjedoči o živom odnosu vjernika i posjetilaca prema ovom mjestu.

Turbe i Handanagina džamija zajedno čine važnu tačku razumijevanja Ajvatovice – ne samo kao vjerske manifestacije, nego i kao kulturnog i historijskog fenomena. Ajvatovica, kao tradicionalno dovište bosanskih muslimana, uvrštena je u kalendar značajnih datuma Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, a hodočašće u Pruscu nalazi se i na preliminarnoj listi nematerijalne kulturne baštine Bosne i Hercegovine.