Zaboravljena reportaža iz “Politike”: Ajvatovica kao masovni događaj 1937. godine

Da Ajvatovica nije samo savremena manifestacija, nego višestoljetna tradicija koja je odavno prelazila lokalne okvire, potvrđuje i pisanje štampe iz perioda Kraljevine Jugoslavije. Beogradski dnevni list “Politika” je još 26. juna 1937. godine objavio reportažu o Ajvatovici, predstavljajući je kao jedno od najvećih muslimanskih okupljanja u Bosni.

U teksti pod naslovom „Mistično hodočašće – 15.000 muslimana-konjanika“  Ajvatovica se opisuje kao masovno i organizovano hodočašće, u kojem narod dolazi u kolonama, sa snažnim osjećajem zajedništva i pobožnosti. U podnaslovu se navodi “Po odredima i sa zastavama, u uzornom vojničkom redu, otišli su da se poklone mestu iz koga je nekada potekla voda i spasla narod bezvodnog kraja.“ Ovaj citat pokazuje kako je Ajvatovica predstavljena ne samo kao religijski čin, nego i kao velika narodna povorka, simbol kolektivnog identiteta naroda tog kraja.

Novinar “Politike” uvodni dio teksta o Ajvatovici počinje ovako:

U reportaži se podsjeća i na legendu o Ajvaz-dedi i čudesnom rasijecanju stijene:  

“Veliko hodočašće na Ajvatovici, sem muslimana, gotovo je nepoznato ostalom svetu. To je velika svečanost. Neki filmski operator našeg lista imao bi na njemu vanredno interesantne momente i za filmsku kameru. Ajvatovica je stena u ogromnoj drvorednoj šumi borova i smreke, koja se kamen rascepila. Leži na ograncima planine Vitorog, trouglu Bugojno–Donji Vakuf–Jajce. Dolazi od Ajvaz Dede, a Ajvaz Dedo bio je, pre nekih trista godina, šeih i turski učenjak. Priča se da je on narod ovoga kraja preveo u islam.

“Legenda koja je vezana za ovo hodočašće ovakva je: Glavni grad ovoga dela Bosne bio je nekada Pruscac. Po ruševinama stare tvrđave može se ceniti da je to bio grad veći i jači od Travnika i Jajca. Tu je ono tursko gradsko i vojničko glavno kadiluk. Narod oko Prusca patio je mnogo od nestašice vode. Sam Pruscac bio je u opasnosti da ostane sasvim bez vode i u slučaju da bude od neprijatelja opkoljen.

I sveti čovek Ajvaz Dedo – kaže legenda – počeo se moliti Alahu. Jednom je čuo da su se na velikoj steni u planini koja nadvisuje vodu pojavile dve ovna, pa je kod jednog od njih sudar pukao kamen.Tada je on svaki dan prelazio peške put od Prusca do „kamena“, koji strči u planini sedam kilometara udaljenoj od Prusca, i tamo se molio Alahu da dadne narodu vodu…”

Dalje slijedi opis svečanog ulaska “hadžija” u Donji Vakuf:

“Svečanost je počela u nedelju po podne u Donjem Vakufu paradnim ulaskom svih hadžija u grad i odlaskom na Ajvatovicu. Kult Ajvaz Dede sve je veći, i ovo godine je utakmica hadžija iz pojedinih bosanskih krajeva bila velika. Samo konjanika došlo je oko petnaest hiljada. Red je da hadžije dođu na konjima, kivno opremljenim, sa puškom ili kuburom u ruci…Po podne je otpočeo ulazak vojnički formiranih konjičkih odreda. Jačina odreda iznosila je 100 do 500 konjanika sa zastavom. Takvi su odredi stigli samo iz centralne Bosne, to jest iz Travnika, Jajca, Sarajeva, Kupresa, Zenice, Visokog, Bugojna i Banje Luke. Hadžije udaljenijih krajeva često najudaljenijih, naše zemlje – dolaze kao predstavništva od pet do deset ljudi, ili kao delegati pojedinih medresa-imama.

Ulazak u Donji Vakuf bio je vrlo impresivan. Na čelu svakog odreda jaše okružni imam ili hodža, a iza njih barjaktar, i onda dva muslimanska bogoslova. Hodže samo pozdravljaju, ozbiljani i dostojanstveni. Barjaktar u desnom uzengiju učvršćena ogromna turska zastava koju on ponosno nosi ispruženom desnom rukom. Na zelenim barjacima vide se arapski natpisi i korani i turski polumesec… Inače mrtva turska kasaba, Donji Vakuf se učini ovoga dana jednom godišnje, preobraženo u ono od pesme, muzike i pucnjave. Nebrojene kolone muslimana prošle su kroz grad…”

Novinar “Politike” bo je posebno očaran kolonom konjanika koju poredi sa mobilizacijom Husein-kapetana.

“Prizor konjanika koji jašu po tefteru u redu ostavlja vanredan utisak. Na glavama konjanika su fesovi, a mnogi imaju čalme najraznovrsnijih boja…!

Pisanje Politike iz 1937. godine dragocjen je historijski dokaz da je Ajvatovica već tada bila prepoznata kao događaj od šireg značaja, dovoljno važan da o njemu izvještavaju velike novine izvan Bosne. Ovakvi izvori potvrđuju da Ajvatovica nije samo tradicija jednog kraja, nego dio kulturne i duhovne mape cijelog regiona – manifestacija koja je preživjela i zabrane i političke pritiske, ostajući simbol trajanja i vjere naroda.